Tijdens een begeleiding van een Raad van Toezicht in de cultuursector stond één vraag centraal: hoe goed staat onze ethische barometer afgesteld? Het werd een zelfevaluatie die meer losmaakte dan verwacht. De RvT werkt zeer goed samen, kent elkaar en handelde uiteindelijk ook. Toch werd achteraf pas duidelijk hoeveel signalen er al waren, en dát is precies waar het schuurt.
De term ethische barometer verwijst naar signalen van niet-integer gedrag, zoals onderzocht door Marianne Jennings, emeritus professor aan de Arizona State University. Het zijn tekenen die aangeven dat waarden onder druk staan, sociale veiligheid wankelt of macht verkeerd wordt ingezet.
Het lastige? Veel RvT’s vragen zich af hoe ze zulke signalen herkennen. Het eerlijke antwoord: je hoeft ze niet te zoeken. Als je goed luistert en voelt, zijn ze er namelijk al.
‘Niet-integer handelen kondigt zich zelden luid aan. Het fluistert.’
De zeven signalen die je niet mag negeren
In de begeleiding bleek dat alle zeven signalen het afgelopen jaar aanwezig waren. Hieronder lichten we ze toe: niet als checklist, maar als uitnodiging tot reflectie.
- Waarden worden niet nageleefd
De bestuurder handelt niet naar de waarden en normen van de organisatie. De RvT ziet dat, maar weegt het af tegen goede prestaties. Het ‘goede’ krijgt voorrang, en daarmee worden ‘afwijkingen’ bewust toegestaan. - De opgehemelde bestuurder
Kritische tegenspraak verdwijnt. Mensen praten de bestuurder naar de mond, terwijl de werkelijkheid anders is. Waarbij bewondering omslaat in blindheid. - Medewerkers zien het wel, maar zwijgen
Problemen zijn bekend op de werkvloer, maar blijven onder de radar, waardoor de sociale veiligheid onder druk komt te staan. - Cijfers worden passend gemaakt
Financiële interpretaties worden zo toegepast dat de uitkomst klopt. Niet per se frauduleus, wel schuivend. - Conflicten worden vermeden
Niet alleen in de organisatie, maar ook in de RvT. “We willen niet moeilijk doen” klinkt sympathiek, maar voedt een cultuur waarin grenzen vervagen. - Onvoldoende doorbijten als RvT
De RvT grijpt in het begin niet stevig genoeg in. Juist het vroege ongemak wordt te lang verdragen. - ‘Wij zijn bijzonder’
De organisatie vindt zichzelf zo uniek dat normale regels niet meer gelden. Ze maken eigen regels, soms zelfs boven de wet. Dat is een gevaarlijk kantelpunt.
‘Wie prestaties vergoelijkt, legitimeert gedrag’
Hoeveel signalen heb je nodig om in te grijpen?
Dat was een van dé vragen tijdens de zelfevaluatie. Het eerlijke antwoord: één signaal kan al genoeg zijn. In deze casus handelde de RvT uiteindelijk wel, maar de verrassing was groot toen bleek dat alle signalen herkenbaar waren en terug te vinden. De RvT-leden realiseerden zich: als we dit eerder hadden herkend, waren we al bij twee signalen, direct in actie gekomen.
Herkennen is pas stap één
Deze ToezichthouderTips gaat over scherpte, over durven kijken, luisteren en benoemen. En vooral: doen, want signalen negeren is ook een keuze en geen neutrale.
Sta jij regelmatig stil bij je eigen ethische barometer? Bespreek gedragspatronen open en wacht niet tot de medezeggenschap ermee komt of tot het escaleert. Juist in goed functionerende RvT’s schuilt het risico van minder (zelf)reflectie.
Herken je een van bovenstaande tekenen? Ga over tot actie. Twijfel je? Maak het dan bespreekbaar. Voel je ongemak? Neem het dan vooral serieus, want dat is toezicht houden met betekenis.
Voor meer informatie of begeleiding aanvragen voor (de zelfevaluatie) van je RvT? Neem contact op met Caroline Wijntjes.