Het Nederlands Fotomuseum en Milieudefensie stonden de afgelopen maanden volop in de belangstelling. Niet vanwege hun maatschappelijke opdracht, maar vanwege het handelen van hun RvT met als consequentie hun vertrek. De aandacht ging vooral uit naar wat er misging. Daarom is deze vraag belangrijk: wat leren de nieuw toegetreden toezichthouders hier zelf van? Want terwijl de discussie over het verleden gaat, dienen nieuwe morele dilemma’s zich vandaag aan.
Een RvT houdt toezicht op strategie, financiën, wet- en regelgeving. Dat is de wettelijke basis, maar moreel leiderschap vraagt om een brede inclusieve blik. Niet alleen toetsen of iets mag, maar ook of het past bij de waarden waarvoor een organisatie staat.
Van oudsher richten veel RvT’s zich sterk op reputatie- en imagoschade. Natuurlijk zijn dat belangrijke onderwerpen. Toch ontstaat goed toezicht pas wanneer ook cultuur, gedrag, integriteit en de maatschappelijke opdracht van een organisatie als randvoorwaarden worden geoormerkt. Een RvT bewaakt daarmee het ethisch kompas. zoals de waarden van een organisatie.
Zorgvuldigheid vraagt om rust
De gebeurtenissen bij het Nederlands Fotomuseum laten zien hoe belangrijk die morele rol is. Nadat er signalen en mediaberichtgeving verschenen over een vermeende angstcultuur, besloot de RvT directeur-bestuurder Birgit Donker te schorsen en vervolgens te ontslaan. Op 29 juni jl. oordeelde de Rechtbank Rotterdam echter dat daarvoor geen geldige reden bestond. Volgens de rechtbank was er geen sprake van een angstcultuur. Het Nederlands Fotomuseum werd vervolgens geconfronteerd met een schadevergoeding van ongeveer vier ton!
De zaak laat zien hoe groot de verantwoordelijkheid van een RvT is wanneer signalen binnenkomen. Juist dan vraagt toezicht om rust, hoor en wederhoor en een zorgvuldig proces. Wie zich laat leiden door maatschappelijke druk of mediaberichten, loopt het risico dat zorgvuldig toezicht plaatsmaakt voor defensief handelen.
Transparantie hoort bij vertrouwen
Ook de gebeurtenissen bij Milieudefensie laten zien hoe nauw goed toezicht samenhangt met morele afwegingen. Toen bekend werd dat algemeen directeur Donald Pols een rechtsextremistisch verleden had, bleek dat de RvT daarvan al langer op de hoogte was. Uiteindelijk trad ook hier de volledige RvT af.
Voor een organisatie die drijft op maatschappelijk vertrouwen en morele geloofwaardigheid is transparantie geen bijzaak. Juist daarom raakt de manier waarop een RvT met zulke informatie omgaat rechtstreeks aan de integriteit van de mensen in de organisatie.
Beide voorbeelden verschillen inhoudelijk van elkaar, maar laten zien dat moreel leiderschap moed en reflectie van jou als toezichtouder vraagt. Wanneer het morele kompas onvoldoende richting geeft aan het toezicht, raakt uiteindelijk ook het vertrouwen in de RvT zelf beschadigd.
De volgende dilemma’s dienen zich alweer aan
Toch is het minstens zo belangrijk om vooruit te kijken. Terwijl de aandacht uitgaat naar de RvT’s zelf, dienen zich alweer nieuwe ethische vraagstukken aan. Vraagstukken waarop juist RvT’s een antwoord moeten formuleren. Die vragen om hetzelfde morele leiderschap. Tijdens de verdiepingsmodule ‘Moreel Leiderschap in de RvT’ staan juist actuele dilemma’s centraal.
Neem opnieuw het Nederlands Fotomuseum. Het museum beheert het nationale fotografische erfgoed. Authenticiteit, waarheidsvinding en auteursrecht vormen daarbij belangrijke uitgangspunten. Tegelijkertijd biedt generatieve AI steeds meer mogelijkheden. Beschadigde foto’s kunnen digitaal worden hersteld, evenals ontbrekende delen van historische collecties kunnen worden aangevuld. Dat roept direct een fundamentele vraag op. Wanneer draagt AI bij aan het behoud van erfgoed en wanneer verandert dat het verleden?
Een RvT moet juist op dat soort momenten de langetermijn waarden van de organisatie bewaken. Verandert de missie wanneer AI een steeds grotere rol krijgt? Hoe transparant moet een museum zijn over digitaal bewerkte beelden? Wanneer komt de betrouwbaarheid van een collectie onder druk te staan? Als je het blind overlaat aan een directeur-bestuurder die afhankelijk is van innovatie, dan riskeer je als museum dat je onbetrouwbaar kan worden.
Ook duurzaamheid kent een digitale keerzijde
Bij Milieudefensie speelt een ander ethisch dilemma. De organisatie strijdt voor klimaatrechtvaardigheid en spreekt bedrijven aan op hun ecologische voetafdruk. Tegelijkertijd is zij voor haar campagnes sterk afhankelijk van digitale infrastructuur: e-mailmarketing, cloudopslag, dataverwerking en sociale media.
Daar ontstaat spanning: digitalisering is namelijk allesbehalve klimaatneutraal. Datacenters gebruiken grote hoeveelheden energie en water. Veel technologiebedrijven liggen bovendien onder vuur vanwege hun eigen duurzaamheidsbeleid.
De vraag die de RvT moet stellen is dan: kies je voor de meest effectieve digitale middelen om miljoenen mensen te mobiliseren? Of kies je bewust voor groenere en privacyvriendelijke alternatieven die mogelijk minder bereik opleveren? Dat is een vraagstuk waarop de RvT moet toezien. Past de eigen digitale strategie eigenlijk wel bij de waarden die de organisatie uitdraagt? Zijn de keuzes die intern worden gemaakt in lijn met de eisen die dezelfde organisatie aan overheid en bedrijfsleven stelt? Hoe ziet jouw RvT erop toe dat de waarden van de organisatie naar een ethisch kader worden vertaald? Voeren jullie zelf dat gesprek ook in de RvT? Juist in deze tijdsgeest moet je als RvT daarop antwoord durven geven.
Een uitnodiging aan nieuw toegetreden toezichthouders
De gebeurtenissen bij het Nederlands Fotomuseum en Milieudefensie zijn breed publiekelijk besproken. Nieuw toegetreden toezichthouders krijgen de kans om lessen te trekken uit het verleden. Niet alleen door zorgvuldig om te gaan met signalen, hoor en wederhoor, en transparantie. Maar juist door hun aandacht te richten op de morele vraagstukken die steeds urgenter worden. Toezicht gaat uiteindelijk niet alleen over wat mag. Het gaat vooral over de vraag wat, vanuit de missie en waarden van een organisatie, het juiste is om te doen.
Juist daarom is het interessant om te horen hoe de nieuwe RvT’s van het Nederlands Fotomuseum en Milieudefensie naar deze dilemma’s kijken. Hoe wegen zij innovatie af tegen authenticiteit? Hoe zorgen zij ervoor dat de eigen digitale keuzes passen bij de maatschappelijke waarden die hun organisaties uitdragen? De Erkende Toezichthouder nodigt beide nieuw toegetreden RvT’s van harte uit om hierover het gesprek aan te gaan.
Tijdens de verdiepingsmodule Moreel leiderschap in de RvT leer je toezicht te houden op ethische dilemma’s als gevolg van artificial intelligence en digitalisering. Ook leer je hoe je waarden kunt vertalen naar het ethisch kader, op een manier die werkt voor jouw RvT. Neem bij vragen contact op met Caroline Wijntjes.